नेपाली समाजको दोग्ला चरित्र

नेपाली समाजलाई बाहिरबाट हेर्दा जति सरल, सुन्दर र सभ्य देखिन्छ, भित्रबाट नियाल्दा त्यति नै जटिल र विरोधाभासपूर्ण पाउँछौँ। यहाँ मुखले समानताको कुरा गरिन्छ, तर व्यवहारमा विभेद गरिन्छ। मानवताको गीत गाइन्छ, तर जात, धर्म, वर्ग र हैसियतका आधारमा मानिसको मूल्य निर्धारण गरिन्छ। असल मानिसभन्दा असल देखिने मानिसको चर्चा बढी हुन्छ भने सत्य बोल्नेभन्दा झूटलाई सुन्दर बनाएर प्रस्तुत गर्नेहरू बढी प्रशंसित हुन्छन्।

हाम्रो समाजमा मानिसको चरित्रभन्दा उसको परिचय ठूलो मानिन्छ। उसले के सोच्यो, के गर्‍यो र समाजका लागि के योगदान दियो भन्नेभन्दा पनि ऊ कुन जातको हो, कति धनी छ, कुन पदमा छ र कसको नजिक छ भन्ने कुराले उसको सामाजिक हैसियत निर्धारण गर्छ। गरिबको इमानदारीलाई बाध्यता ठानिन्छ भने धनीको गल्तीलाई प्रभाव र पहुँचले ढाकिन्छ। कमजोरको आवाज बेवास्ता गरिन्छ, तर शक्तिशालीको गलत निर्णयलाई समेत सही साबित गर्ने प्रयास हुन्छ।

विडम्बना त के छ भने, हामी आधुनिकताको कुरा गर्छौँ, तर सोचमा अझै पुराना विभेदका पर्खाल बोकेर हिँडिरहेका छौँ। विज्ञान र प्रविधिमा अगाडि बढ्न चाहन्छौँ, तर मानिसलाई मानिसकै रूपमा स्वीकार गर्न सकिरहेका छैनौँ। संविधानमा समानताको अधिकार लेख्छौँ, भाषणमा समावेशिताको नारा लगाउँछौँ, तर व्यवहारमा अवसर र सम्मान बाँड्दा आफ्ना र पराइका लागि छुट्टाछुट्टै मापदण्ड बनाउँछौँ।

नेपाली समाजमा सत्य बोल्ने मानिस सधैँ लोकप्रिय हुँदैन। कहिलेकाहीँ सत्य बोल्ने व्यक्ति नै गलत ठहरिन्छ, किनकि उसको सत्यले धेरैको स्वार्थमा चोट पुर्‍याएको हुन्छ। समाज बदल्न खोज्ने मानिसमाथि प्रश्न उठाइन्छ, तर समाजलाई पछाडि धकेल्नेहरू सहजै स्वीकार गरिन्छन्। अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउनेलाई विद्रोही भनिन्छ, तर अन्याय सहेर बस्नेलाई समझदार ठानिन्छ।

यहाँ सम्बन्धहरू पनि कहिलेकाहीँ स्वार्थका धागोले बाँधिएका हुन्छन्। आवश्यकता पर्दा नजिक आउनेहरू स्वार्थ पूरा भएपछि टाढिन्छन्। सफल हुँदा प्रशंसा गर्नेहरू असफल हुँदा आलोचना गर्न थाल्छन्। अगाडि मुस्कुराउने अनुहारको पछाडि फरक कथा लुकेको हुन सक्छ। त्यसैले सबै मुस्कान आत्मीयताका प्रतीक हुँदैनन्, न त सबै मौनता कमजोरीका प्रमाण नै हुन्।

समाजको यही दोहोरो चरित्रले हाम्रो सोच र व्यवहारबीचको दूरी उजागर गर्छ। हामी समानताको कुरा गर्छौँ, तर विभेदलाई निरन्तरता दिन्छौँ। सत्यको सम्मान गर्नुपर्छ भन्छौँ, तर सत्यले आफ्नै स्वार्थमा चोट पुर्‍याउँदा त्यसलाई अस्वीकार गर्छौँ। सभ्य समाजको कल्पना गर्छौँ, तर अरूको सम्मान र अधिकार सुनिश्चित गर्न चुक्छौँ।

वास्तविक सभ्यता बाहिरी आवरणमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ। मानिसको मूल्य उसको जात, सम्पत्ति, पद वा पहुँचले होइन, उसको चरित्र र कर्मले निर्धारण हुनुपर्छ। समाज बदल्ने हो भने अरूको कमजोरी देखाउनुअघि आफ्नै सोच र व्यवहारमाथि प्रश्न उठाउन आवश्यक छ।

किनकि समाजको वास्तविक चरित्र उसले समानताको कुरा कति गर्छ भन्नेमा होइन, व्यवहारमा समानता कति अपनाउँछ भन्नेमा देखिन्छ।