पेरियारका तीखा प्रश्नले जात, धर्म र परम्परालाई चुनौती

ई.भी. रामास्वामी ‘पेरियार’ लाई सम्झँदा सबैभन्दा पहिले सम्झनुपर्ने कुरा उनका भनाइको तीखोपन मात्र होइन, उनले ती प्रश्न किन उठाए भन्ने सामाजिक परिवेश हो।

दक्षिण भारतमा जातीय विभेद गहिरो रहेको समय पेरियार सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय थिए। जन्मकै आधारमा मानिसको सामाजिक हैसियत निर्धारण हुने, सार्वजनिक जीवनमा छुवाछूत कायम रहने र महिलाको स्वतन्त्रतामाथि अनेक सामाजिक नियन्त्रण रहने अवस्थामाथि उनले कडा प्रहार गरे। उनका लागि सुधारको अर्थ केवल केही परम्परा परिवर्तन गर्नु थिएन; समाजको असमान संरचनामाथि नै प्रश्न गर्नु थियो।

त्यसैले उनले धर्म, जात र परम्परालाई पनि प्रश्नको घेराभित्र ल्याए।

मूर्ति तोड्नु नै उनको मुख्य विचार थियो ?

पेरियारका बारेमा चर्चा गर्दा उनका मूर्ति तोड्ने वा धार्मिक प्रतीक जलाउने प्रसंग प्रायः अगाडि आउँछ। यस्ता अभिव्यक्ति र गतिविधि निश्चित रूपमा विवादास्पद थिए। धार्मिक आस्थासँग जोडिएका मानिसका लागि यस्ता कार्य अपमानजनक लाग्न सक्छन्।

तर पेरियारको तर्क बुझ्न उनको मूल प्रश्नतर्फ फर्किनुपर्छ—के कुनै प्रतीक वा धार्मिक मान्यतालाई केवल परम्परा भएकै कारण आलोचनाबाट बाहिर राख्नुपर्छ ?

पेरियारले धार्मिक प्रतीकको विरोधलाई जातीय पदानुक्रम र सामाजिक असमानताको आलोचनासँग जोडेर हेरे। उनका लागि प्रश्न मूर्तिको मात्र थिएन; प्रश्न त्यो सामाजिक संरचनाको थियो, जसले कुनै मानिसलाई जन्मकै आधारमा उच्च र अर्को मानिसलाई निम्न बनाउँथ्यो।

यस अर्थमा उनका कठोर प्रतीकात्मक कदमहरूलाई तत्कालीन सामाजिक विद्रोहको एउटा शैलीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। तर त्यसलाई आजको समाजमा सबैले अनुकरण गर्नुपर्ने निष्कर्ष निकाल्नु आवश्यक छैन। विचारको आलोचना र आस्थाको सम्मानबीचको सीमा कहाँ राख्ने भन्ने प्रश्न आज पनि महत्वपूर्ण छ।

धर्मप्रतिको कठोर आलोचना किन ?

“संसारका सबै संगठित धर्महरूप्रति मलाई कडा घृणा छ” भन्ने पेरियारको भनाइ अत्यन्त कठोर सुनिन्छ।

तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता छुट्याउनुपर्छ—धर्ममाथिको आलोचना र धार्मिक आस्थावान मानिसमाथिको विरोध एउटै कुरा होइन।

पेरियारले धर्मका नाममा स्थापित सामाजिक पदानुक्रम, अन्धविश्वास र जातीय विभेदलाई चुनौती दिएका थिए। उनी कुनै पनि अधिकारलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्न चाहँदैनथे। धर्मग्रन्थमा लेखिएको, पुर्खाले मानेको वा समाजले स्वीकार गरेको भन्दैमा कुनै मान्यता सही हुन्छ भन्ने धारणा उनी स्वीकार गर्दैनथे।

यही कारण उनको तर्कवादको केन्द्रमा ‘किन ?’ भन्ने प्रश्न थियो।

प्रश्न गर्नु नै विद्रोह हो ?

पेरियारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदानलाई उनका विवादास्पद भनाइभन्दा बाहिर खोज्नुपर्छ।

उनले मानिसलाई आफ्नो सामाजिक अवस्थामाथि प्रश्न गर्न आग्रह गरे। ‘म किन यस्तो अवस्थामा छु ?’, ‘मेरो जातका कारण मलाई किन फरक व्यवहार गरिन्छ ?’, ‘महिला भएकै कारण किन अधिकार कम हुन्छ ?’, ‘परम्परा भएकै कारण किन कुनै कुरा सही मानिन्छ ?’—यस्ता प्रश्न सामाजिक परिवर्तनका आधार बन्न सक्छन् भन्ने उनको विश्वास थियो।

यहीँ उनको ‘आत्मसम्मान’को विचार जोडिन्छ।

आत्मसम्मान भनेको केवल व्यक्तिगत स्वाभिमान होइन। जन्मकै आधारमा अपमानित गरिएको मानिसले आफ्नो समानताको अधिकार बुझ्नु, महिलाले आफ्नो स्वतन्त्रता पहिचान गर्नु र सामाजिक रूपमा पछाडि पारिएका समुदायले आफ्नो मानव अधिकारका लागि आवाज उठाउनु पनि आत्मसम्मानकै विषय हो।

पेरियारलाई आज कसरी पढ्ने ?

पेरियारलाई या त पूर्ण रूपमा महान् बनाएर प्रस्तुत गर्ने वा उनका कठोर अभिव्यक्तिका आधारमा सम्पूर्ण विचार अस्वीकार गर्ने-दुवै तरिकाले उनको अध्ययन अधुरो हुन सक्छ।

उनका विचार आफ्नो समयको सामाजिक संघर्षसँग जोडिएका थिए। उनका केही अभिव्यक्ति आज पनि तीखा र विवादास्पद लाग्न सक्छन्। त्यसलाई स्वीकार वा अस्वीकार गर्ने स्वतन्त्रता पाठकसँग रहन्छ।

तर उनले उठाएको मूल प्रश्न भने अझै महत्वपूर्ण छ-

जन्मले मानिसको मूल्य निर्धारण गर्न सक्छ ?

परम्पराले समानताको अधिकारभन्दा माथि स्थान पाउन सक्छ ?

कुनै विश्वासलाई प्रश्न गर्न नपाइने हुन्छ ?

धर्मका नाममा हुने विभेदलाई धर्मकै नाममा सही ठहर गर्न सकिन्छ ?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु पेरियारको पूजा गर्नु होइन। बरु उनको तर्कवादी परम्परालाई गम्भीरतापूर्वक पढ्नु हो।

आजको समाजका लागि पेरियारको अर्थ

आज जातीय विभेदविरुद्ध कानुन छन्। समानताको संवैधानिक प्रत्याभूति छ। महिलाको अधिकारका लागि कानुनी तथा सामाजिक अभियान छन्। वैज्ञानिक चेतना र आलोचनात्मक सोचका पक्षमा पनि आवाज उठिरहेका छन्।

तर कानुन बनेपछि मात्रै सामाजिक पूर्वाग्रह समाप्त हुँदैन। पुस्तौँदेखि स्थापित सोच बदलिन समय लाग्छ।

त्यसैले पेरियारको सान्दर्भिकता उनको हरेक शब्द दोहोर्‍याउनुमा होइन, उनले स्थापित गरेको प्रश्न गर्ने संस्कारमा खोज्न सकिन्छ।

उनले भनेका सबै कुरा सही थिए कि थिएनन् भन्ने बहस चलिरहन सक्छ। उनका केही शैलीमाथि आलोचना हुन सक्छ। धार्मिक आस्थामाथि उनले अपनाएको भाषाशैलीबारे असहमति हुन सक्छ।

तर समाजमा असमानता देख्दा त्यसलाई ‘यस्तै हो’ भनेर स्वीकार नगर्ने चेतना भने लोकतान्त्रिक समाजको महत्वपूर्ण आधार हो।

अन्ततः पेरियारको विरासत कुनै एउटा धर्मको विरोधमा सीमित छैन। त्यो मानिसलाई जन्मका आधारमा वर्गीकरण गर्ने सोचविरुद्धको प्रश्न हो।

त्यसैले पेरियारलाई सम्झने सबैभन्दा अर्थपूर्ण तरिका सायद यही हुन सक्छ-

आस्था राखौँ, तर प्रश्न गर्न नछोडौँ।

परम्परा मानौँ, तर विवेकलाई बन्दी नबनाऔँ।

विश्वास गरौँ, तर प्रमाण खोजौँ।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण

मानिसलाई उसको जन्मले होइन, उसको मानवताले मूल्याङ्कन गरौँ।