अब यस्तो विपद् कहिल्यै नआओस् !

जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाल पग्लिँदैछ।
हिमतालहरू विस्तार हुँदैछन्।
मौसमको स्वभाव बदलिँदैछ।
यसको प्रत्यक्ष असर अब हाम्रो जीवनमै देखिन थालेको छ। भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढी त्यसैको एउटा भयावह दृष्टान्त हो। हिमपहिरोपछि बनेको हिमताल फुटेर आएको बाढीले ठूलो जनधनको क्षति मात्र गरेन, सयौँ परिवारलाई शोक, अनिश्चितता र पीडामा धकेल्यो।

यो विपद्ले एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ-के नेपाल यस्ता विपद्को सामना गर्न अब सक्षम छ ?

भोटेकोशी र त्रिशूली नदी आसपास निर्माणाधीन जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङभित्र काम गरिरहेका मानिसहरू बाढीपछि सुरुङभित्रै फस्दा उद्धारमा देखिएको कठिनाइ र ढिलाईले हाम्रो विपद् व्यवस्थापन क्षमताको कमजोर पाटो उजागर गर्‍यो। सुरुङभित्र फसेका नागरिकको उद्धार सामान्य विपद्को उद्धारभन्दा फरक र प्राविधिक रूपमा जटिल हुन्छ। त्यसका लागि विशेष उपकरण, दक्ष प्राविधिक जनशक्ति र तत्काल परिचालन गर्न सकिने उद्धार संयन्त्र आवश्यक पर्छ।

विपद्पछि अर्को पीडादायी चुनौती बनेको छ-पहिचान नखुलेका शवहरूको व्यवस्थापन। आफ्ना प्रियजनको अवस्था थाहा नपाएर प्रतीक्षामा रहेका परिवारका लागि एउटा शव भेटिनु पनि आशा र पीडाको दोहोरो क्षण बन्न पुग्छ। शवको पहिचान नखुल्दा अन्तिम संस्कारसमेत परिवारको उपस्थितिमा गर्न नसक्ने अवस्था झन् हृदयविदारक हुन्छ। मृत्युको पीडा आफैँमा असह्य छस त्यसमा प्रियजनको अन्तिम अवस्थासमेत निश्चित गर्न नसक्नु परिवारका लागि अर्को गहिरो चोट हो।

यस विपद्मा ज्यान गुमाउने सबैप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली र शोकसन्तप्त परिवारप्रति गहिरो समवेदना। बेपत्ता आफ्ना मानिस फर्किने आशामा दिनरात बाटो हेरिरहेका परिवारको पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न कठिन छ। उनीहरूको प्रतीक्षा, आँसु र आशालाई राज्यले केवल तथ्यांकका रूपमा होइन, मानवीय संवेदनाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

खोज तथा उद्धारका क्रममा देखिएको कठिनाइले आवश्यक प्रविधि, विशेषज्ञ जनशक्ति, उद्धार उपकरण र प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणालीको अभावलाई पनि सतहमा ल्याएको छ। ठूलो विपद् आउँदा चीन, भारत, अमेरिका, जापानलगायतका मित्रराष्ट्रको सहयोग लिनुपर्ने अवस्था मानवीय संकटमा स्वाभाविक भए पनि दीर्घकालीन समाधान भने होइन।

जलवायु परिवर्तनको जोखिम बढ्दै गएको हिमाली मुलुकले अब विपद्लाई संयोग मानेर बस्ने छुट छैन। हिमताल र हिमनदीको निरन्तर वैज्ञानिक निगरानी, भरपर्दो पूर्वसूचना प्रणाली, दक्ष प्राविधिक जनशक्ति, अत्याधुनिक उद्धार संयन्त्र तथा जोखिमयुक्त बस्ती र पूर्वाधारको वैज्ञानिक व्यवस्थापनमा राज्यले दीर्घकालीन लगानी गर्नुपर्छ।

भोटेकोशीको बाढीले हामीलाई प्रकृतिको शक्ति मात्र होइन, हाम्रो तयारीको कमजोरी पनि सम्झाएको छ। विपद् रोक्न नसकिएला, तर त्यसबाट हुने मानवीय क्षति अवश्य घटाउन सकिन्छ। त्यसका लागि विपद् आएपछि उद्धारमा दौडिनेभन्दा विपद् आउनुअघि नै जोखिम पहिचान गर्ने र नागरिकको जीवन जोगाउने संयन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ।

आज बगेका घर, भत्किएका पुल र क्षतिग्रस्त पूर्वाधार पुनर्निर्माण गर्न सकिएला। तर गुमेका जीवन फर्काउन सकिँदैन। त्यसैले भोटेकोशीको यो त्रासदीलाई केवल एउटा दुःखद् घटनाका रूपमा बिर्सनु हुँदैन। यसलाई नेपालको विपद् व्यवस्थापनमा निर्णायक परिवर्तनको सुरुवात बनाउनुपर्छ।

अब प्रश्न ‘अर्को विपद् कहिले आउँछ ?’ भन्ने मात्र होइन, ‘त्यसअघि हामी कति तयार हुन्छौँ ?’ भन्ने हो।

मृतकहरूप्रति सम्मान, बेपत्ताका परिवारप्रति साथ र भावी पुस्ताप्रति जिम्मेवारीसहित हाम्रो संकल्प एउटै हुनुपर्छ

अब यस्तो विपद् कहिल्यै नआओस्।