‘लाजले लुकाएको पीडा’

सुर्खेत। बिहानैको उज्यालोसँगै घाँस काट्न जंगल, पानी लिन धारो, खेतबारीको काम, घरधन्दा र परिवारको जिम्मेवारी। यही दिनचर्याबीच कर्णालीका हजारौं महिलाले अर्को एउटा अदृश्य बोझ पनि बोकिरहेका छन्आफ्नै शरीरको पीडा।

पाठेघर (आङ) खस्ने समस्या कर्णालीका धेरै महिलाका लागि नयाँ विषय होइन। तर यो समस्या अझै पनि घरभित्रै थुनिएको छ। महिलाहरू पीडाले छटपटिन्छन्, तर बोल्दैनन्। समाजले यसलाई लाजको विषय बनाएको छ, गरिबीले उपचारबाट टाढा राखेको छ र स्वास्थ्य सेवाको अभावले पीडालाई झन् गहिरो बनाएको छ।

धेरै महिलाले वर्षौंसम्म पाठेघर बाहिर निस्कँदा पनि कसैलाई भन्न सक्दैनन्। हिँड्दा दुख्ने, बस्न नसक्ने, पिसाब गर्न कठिन हुने, रगत बग्ने र संक्रमण भइरहँदा पनि उनीहरू घरधन्दा र खेतबारीको काम रोक्दैनन्। कारण एउटै हुन्छ—”काम नगरे परिवार कसरी चल्छ ?”
कर्णालीमा बालविवाह अझै पूर्ण रूपमा अन्त्य भएको छैन।

धेरै किशोरीको विवाह कम उमेरमै हुन्छ र त्यसको केही समयमै गर्भधारण हुन्छ। किशोरावस्थामै शरीर पूर्ण रूपमा विकसित नहुँदै बच्चा जन्माउँदा श्रोणीका मांसपेशीमा अत्यधिक दबाब पर्छ। यही कारणले पछि आङ खस्ने जोखिम बढ्ने चिकित्सकहरू बताउँछन्।
समस्या यतिमै सीमित छैन।

सुत्केरी भएको केही दिनमै महिलाले भारी बोझ बोक्नुपर्ने, घाँस–दाउरा गर्नुपर्ने, पानी बोक्नुपर्ने र खेतबारीमा फर्किनुपर्ने अवस्था कर्णालीका धेरै गाउँमा अझै पनि यथावत् छ। पर्याप्त आराम, पोषिलो खाना र नियमित स्वास्थ्य परीक्षणको अभावले समस्या झन् गम्भीर बन्छ।

गरिबीले उपचार टाढा बनायो
कर्णालीका अधिकांश दुर्गम बस्तीमा विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा सहज उपलब्ध छैन। सामान्य स्वास्थ्य चौकीमा स्त्रीरोग विशेषज्ञ नहुँदा महिलाले समस्या लुकाएर बस्ने गरेका छन्। जिल्ला अस्पताल वा प्रदेश अस्पताल पुग्न घण्टौं, कतिपय ठाउँमा दिनौं यात्रा गर्नुपर्छ। यातायात खर्च, उपचार खर्च र परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर हुँदा धेरै महिलाले उपचार नै गराउँदैनन्।

कतिपय महिला शल्यक्रिया गर्नुपर्ने अवस्थामा पुगेपछि मात्रै अस्पताल पुग्छन्। तर त्यतिबेलासम्म रोग जटिल भइसकेको हुन्छ।
‘यो त महिलालाई हुने सामान्य समस्या हो’ भन्ने भ्रम
समुदायमा अझै पनि आङ खस्ने समस्यालाई उमेरसँगै आउने सामान्य अवस्था ठान्ने गलत धारणा छ। यही सोचले धेरै महिलालाई समयमै उपचारबाट वञ्चित बनाएको छ।

स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार प्रारम्भिक अवस्थामै पहिचान भए व्यायाम, औषधि, पेसरी (Pessary) जस्ता उपकरण तथा आवश्यक परे शल्यक्रियाबाट उपचार सम्भव हुन्छ। तर महिलाले लाजका कारण समस्या लुकाउँदा रोग गम्भीर बन्छ।

मानसिक स्वास्थ्यमा पनि गहिरो असर
आङ खस्ने समस्या शारीरिक पीडामा मात्र सीमित हुँदैन। धेरै महिला निराशा, आत्मग्लानि र मानसिक तनावमा बाँचिरहेका हुन्छन्। कतिपयले सामाजिक कार्यक्रममा जान छोड्छन्। कतिपयले श्रीमान्सँग सम्बन्धमा समेत असहजता महसुस गर्छन्। यसले उनीहरूको आत्मविश्वास र जीवनस्तरमा गम्भीर असर पार्छ।

रोकथाम सम्भव छ
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार केही आधारभूत उपाय अपनाए आङ खस्ने समस्या धेरै हदसम्म रोक्न सकिन्छ।
• बालविवाहको अन्त्य।
• कम्तीमा २० वर्षपछि मात्रै गर्भधारण।
• सुरक्षित संस्थागत सुत्केरी।
• सुत्केरीपछि पर्याप्त आराम।
• पोषिलो तथा सन्तुलित आहार।
• भारी बोझ उठाउने कामबाट केही समय टाढा रहने।
• परिवार नियोजनका साधनकाे प्रयोग।
• नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र श्रोणीका मांसपेशी बलियो बनाउने व्यायाम।

राज्यको जिम्मेवारी अझै अधुरो
सरकारले विभिन्न जिल्लामा निःशुल्क आङ खस्ने शल्यक्रिया शिविर सञ्चालन गर्दै आए पनि ती कार्यक्रम पर्याप्त छैनन्। दुर्गम बस्तीका धेरै महिला अझै सेवाको पहुँचभन्दा बाहिर छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार उपचारभन्दा पनि रोकथाममा लगानी गर्न आवश्यक छ। किशोरी शिक्षा, पोषण, सुरक्षित मातृत्व, महिला स्वास्थ्य र समुदायस्तरीय जनचेतनामूलक अभियान प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सके मात्रै यो समस्या घटाउन सकिन्छ।

मौन पीडालाई उजागर गर्न आवश्यक
कर्णालीका महिलाले बोकिरहेको आङ खस्ने समस्या कुनै व्यक्तिगत कमजोरी होइन। यो गरिबी, लैङ्गिक असमानता, बालविवाह, स्वास्थ्य सेवाको अभाव र सामाजिक सोचको परिणाम हो।

महिलाले लाजले होइन, अधिकारका साथ उपचार खोज्न पाउनुपर्छ। समाजले यो विषयलाई लुकाउने होइन, खुला बहस गर्ने विषय बनाउनुपर्छ। राज्यले दुर्गम गाउँसम्म गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउनुपर्छ।

कर्णालीका हजारौं महिलाको मौन पीडा अन्त्य गर्ने समय अब आएको छ। किनभने स्वस्थ महिला बिना स्वस्थ परिवार, स्वस्थ समाज र समृद्ध कर्णालीको परिकल्पना सम्भव छैन।