रामास्वामी पेरियार : जात, धर्म र परम्परामाथि प्रश्न गर्ने विद्रोही

समाजमा कुनै कुरा पुस्तौँदेखि चलिआएको छ भन्दैमा त्यो सही हुन्छ ? जन्मकै आधारमा कोही ठूलो र कोही सानो हुन्छ ? महिलाले पुरुषको अधीनमा बस्नैपर्छ ? धर्म, परम्परा र संस्कारका नाममा गरिने हरेक अभ्यासमाथि प्रश्न गर्न हुँदैन ?

पेरियारको जीवन र विचारले यिनै प्रश्नहरूलाई समाजको अगाडि उभ्याएको थियो।

ई.भी. रामास्वामी ‘पेरियार’ केवल दक्षिण भारतका एक सामाजिक सुधारक थिएनन्। उनी स्थापित सामाजिक मान्यता, जातीय पदानुक्रम, अन्धविश्वास र पितृसत्ताविरुद्ध प्रश्न उठाउने विद्रोही चेतनाका प्रतिनिधि थिए। सन् १८७९ सेप्टेम्बर १७ मा इरोडमा जन्मिएका पेरियारले आफ्नो लामो सार्वजनिक जीवन जातीय विभेद र सामाजिक असमानताको विरोधमा बिताए।

उनलाई बुझ्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण ढोका सायद यही हो,पेरियारले मानिसलाई तयार उत्तरमा विश्वास गर्न होइन, प्रश्न गर्न सिकाए।

जन्मले मानिस ठूलो हुन्छ ?

पेरियारले सबैभन्दा कडा प्रश्न जात व्यवस्थामाथि गरे।

मानिस जन्मिँदै ठूलो वा सानो हुन्छ भन्ने मान्यतालाई उनले अस्वीकार गरे। जातका आधारमा मानिसको सम्मान, अवसर र सामाजिक हैसियत निर्धारण गर्ने संरचनालाई उनले केवल सामाजिक विकृति मानेनन्, त्यसको वैचारिक आधारमाथि समेत प्रश्न उठाए।

उनको दृष्टिमा मानिसको मूल्य उसको जन्मले होइन, उसको मानव अस्तित्वले निर्धारण गर्नुपर्छ।

यो प्रश्न आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। संविधानले समानताको अधिकार सुनिश्चित गरिसकेको समाजमा पनि जन्म, जात र सामाजिक पृष्ठभूमिका आधारमा हुने विभेद पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। कानुन बदलिन सक्छ, तर समाजको चेतना बदलिन समय लाग्छ।

त्यसैले पेरियारको प्रश्न इतिहासमा थन्किएको प्रश्न होइन।

आज पनि प्रश्न उही छ—मानिसलाई उसको जातले चिन्ने कि उसको मानवताले ?

आत्मसम्मान किन चाहियो ?

पेरियारले सन् १९२० को दशकमा सुरु गरेको ‘आत्मसम्मान आन्दोलन’ केवल एउटा राजनीतिक अभियान थिएन। यो मानिसलाई आफ्नो अस्तित्व, सम्मान र समानताको अधिकारबारे सचेत बनाउने प्रयास थियो।

आत्मसम्मानको अर्थ उनका लागि केवल व्यक्तिगत स्वाभिमान थिएन। जब कुनै मानिसलाई जन्मकै आधारमा तल्लो ठहराइन्छ, उसको आत्मसम्मानमाथि प्रहार हुन्छ। जब कुनै महिलालाई पुरुषभन्दा कम अधिकार दिइन्छ, त्यहाँ पनि आत्मसम्मानको प्रश्न उठ्छ।

त्यसैले पेरियारको आन्दोलनमा जातविरोध, महिलाको स्वतन्त्रता र तर्कवाद अलग–अलग विषय थिएनन्। ती सबै समानताको एउटै प्रश्नसँग जोडिएका थिए।

महिलालाई स्वतन्त्र मानिसका रूपमा हेर्ने कि होइन ?

पेरियारले महिलाको प्रश्नलाई पनि सामाजिक सुधारको केन्द्रमा राखे।

बालविवाह, दाइजो, विधवामाथिको सामाजिक नियन्त्रण र महिलालाई पुरुषको अधीनमा राख्ने परम्पराको उनले विरोध गरे। विवाहलाई समेत धार्मिक कर्मकाण्ड र सामाजिक पदानुक्रमबाट मुक्त गर्दै महिला र पुरुषबीच समानताको सम्बन्ध हुनुपर्ने विचार अघि सारे।

‘आत्मसम्मान विवाह’को अवधारणा पनि यही सोचसँग जोडिएको थियो।

आज लैङ्गिक समानताका विषयमा संसारभर बहस भइरहँदा पेरियारले उठाएका प्रश्नहरूलाई इतिहासको पुरानो बहस भनेर मात्र पन्छाउन सकिँदैन। महिलाको शरीर, विवाह, सम्पत्ति, निर्णय र स्वतन्त्रतामाथि समाजले कति अधिकार राख्न पाउँछ भन्ने प्रश्न अझै बहसकै विषय हो।

परम्परा भन्दैमा सबै कुरा सही हुन्छ ?

पेरियारको तर्कवादको मूल प्रश्न सरल थियो-किन ?

कुनै कुरा पुरानो छ भने किन मान्ने ? धर्मग्रन्थमा लेखिएको छ भने किन प्रश्न नगर्ने ? समाजले स्वीकार गरेको छ भने त्यसलाई प्रमाणित गर्न आवश्यक छैन ?

उनको आग्रह थियो-कुनै पनि विश्वासलाई प्रमाण, तर्क र विवेकको कसीमा जाँचिनुपर्छ।

यही कारण पेरियारका विचार कतिपय अवस्थामा अत्यन्त तीखा देखिन्छन्। उनले धार्मिक परम्परा र हिन्दू सामाजिक संरचनाका कतिपय पक्षमाथि कठोर आलोचना गरे। त्यसले स्वाभाविक रूपमा समर्थनसँगै विरोध र विवाद पनि जन्मायो।

पेरियारलाई बुझ्दा उनका समर्थकले प्रस्तुत गरेको छवि मात्र होइन, उनका आलोचकले उठाएका प्रश्न र उनका विवादास्पद अभिव्यक्तिलाई समेत ऐतिहासिक सन्दर्भमा हेर्न आवश्यक हुन्छ।

तर विवादका बीच पनि उनको एउटा आधारभूत आग्रह स्पष्ट देखिन्छ

विश्वास गर, तर किन विश्वास गरिरहेको छु भनेर पनि सोध।

वैकोमदेखि आत्मसम्मानसम्म

पेरियारको सामाजिक संघर्षलाई वैकोम सत्याग्रहसँग पनि जोडेर हेर्ने गरिन्छ। तत्कालीन त्रावणकोरमा जातका आधारमा सार्वजनिक बाटो प्रयोगमा लगाइएको प्रतिबन्धविरुद्ध भएको आन्दोलनमा उनको महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो।

सार्वजनिक स्थानमा समेत जातका आधारमा विभेद गरिने अवस्थाविरुद्धको संघर्षले सामाजिक समानताको प्रश्नलाई व्यापक बहसमा ल्याउन योगदान गर्‍यो।

पेरियारको राजनीति र सामाजिक आन्दोलनको केन्द्रमा त्यसैले एउटा कुरा बारम्बार फर्किरहन्छ-सार्वजनिक जीवनमा समान अधिकार।

कुनै बाटोमा हिँड्ने अधिकार, कुनै स्थानमा प्रवेश गर्ने अधिकार, शिक्षा पाउने अधिकार वा सम्मानपूर्वक बाँच्ने अधिकार-यी अधिकार जन्मका आधारमा फरक हुन सक्दैनन् भन्ने उनको आग्रह थियो।

पेरियार आज किन आवश्यक छन् ?

पेरियारलाई सम्झनुको अर्थ उनको प्रत्येक विचारलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्नु होइन।

बरु उनले समाजसामु राखेका प्रश्नलाई आजको सन्दर्भमा फेरि पढ्नु हो।

आज पनि जातका कारण हुने विभेद छ। महिलामाथि हुने हिंसा र असमानता छ। अन्धविश्वास र रूढि छन्। सामाजिक हैसियतका आधारमा मानिसको मूल्य निर्धारण गर्ने प्रवृत्ति छ। प्रश्न गर्ने मानिसलाई असहज मान्ने प्रवृत्ति पनि छ।

यस्तो अवस्थामा पेरियारको विरासत कुनै मूर्ति, जयन्ती वा नारामा सीमित हुँदैन।

त्यो विरासत त्यतिबेला जीवित हुन्छ, जब हामी आफूले विश्वास गरेको कुरामाथि पनि प्रश्न गर्न सक्छौँ।

जब हामी आफ्नो परम्पराको आलोचना सुन्न सक्छौँ।

जब जन्मले दिएको हैसियतभन्दा मानव समानतालाई माथि राख्छौँ।

जब महिलालाई संरक्षणको वस्तु होइन, समान अधिकार भएको स्वतन्त्र मानिसका रूपमा स्वीकार गर्छौँ।

र जब प्रमाणबिनाको दाबीलाई केवल परम्परा वा अधिकारका आधारमा सत्य मान्न अस्वीकार गर्छौँ।

अन्ततः प्रश्न नै ठूलो कुरा हो

पेरियारको जीवनलाई एउटा वाक्यमा समेट्नुपर्दा सायद भन्न सकिन्छ—उनले समाजलाई उत्तरभन्दा प्रश्नको महत्व बुझाए।

मानिस ठूलो कि जात ठूलो ?

परम्परा ठूलो कि समानता ?

अन्धविश्वास ठूलो कि प्रमाण ?

आदेश ठूलो कि विवेक ?

र अन्तत : जन्मले निर्धारण गरेको पहिचान ठूलो कि मानिस हुनुको समान अधिकार ?

पेरियार जयन्ती केवल एउटा ऐतिहासिक व्यक्तिको स्मरण गर्ने दिन नबनोस्। यो आफूभित्रका पूर्वाग्रह, अन्धविश्वास र असमानतामाथि प्रश्न गर्ने दिन बनोस्।

किनकि समाज परिवर्तन गर्ने पहिलो कदम सधैँ आन्दोलनबाट मात्र सुरु हुँदैन।

कहिलेकाहीँ त्यो एउटा सानो प्रश्नबाट सुरु हुन्छ

“किन ?”

र सम्भवतः पेरियारको सबैभन्दा ठूलो विरासत पनि यही हो
जवाफ तयार पारेर दिनुभन्दा सही प्रश्न गर्न सिकाउनु।

अन्धविश्वास होइन-प्रमाण र तर्कमा विश्वास गरौँ।

जातीय विभेद होइन-मानवीय समानताको पक्षमा उभिऔँ।

रूढि होइन-वैज्ञानिक चेतनालाई मार्गदर्शक बनाऔँ।