मञ्चमा मेनुका, कठघरामा समाज : ‘एक संवेदनशील यौनकर्मी’

काठमाडौं । निर्देशक पवित्रा खड्काको सूक्ष्म दृष्टिमा रंगमञ्चमा अवतरित नाटक ‘एक संवेदनशील यौनकर्मी’ केवल मञ्चीय अभिनयको प्रस्तुति होइन, समाजका अदृश्य तहमा लुकेका विभेद, असमानता र कथित भद्रताको आवरणलाई चिरफार गर्ने एउटा सशक्त कलात्मक हस्तक्षेप हो।

नाटकले समाजले निर्माण गरेका निषेधित घेरा, नैतिकताको दोहोरो मापदण्ड र विभेदका खाडललाई कलाको भाषामार्फत दर्शकसामु उभ्याएको छ। विशेषगरी यौनकर्मी महिलामाथि समाजले थोपरेको बहिष्करणको कलंक र उनीहरूले मौनताको पर्दाभित्र भोग्दै आएको अन्यायलाई बहसको केन्द्रमा ल्याउनु नाटकको प्रमुख शक्ति देखिन्छ।

शीर्षकमै विद्रोह
नाटकको सबैभन्दा प्रखर पक्ष यसको शीर्षक हो— ‘एक संवेदनशील यौनकर्मी’।

सामान्य सामाजिक दृष्टिले ‘यौनकर्मी’ शब्दसँग जोडिने पूर्वाग्रह र धारणामाथि नै यो शीर्षकले प्रश्न उठाउँछ। पेशा फरक हुँदैमा मानिसको संवेदना फरक हुन्छ? कुनै व्यक्तिको पेशाले उसको मानवता, प्रेम, पीडा, आत्मसम्मान र न्याय पाउने अधिकारलाई निर्धारण गर्न सक्छ?

यही प्रश्न नाटकले दर्शकको विवेकसामु छाडिदिन्छ।
नाटक हेर्दै गर्दा एउटा असहज तर आवश्यक प्रश्न बारम्बार उठ्छ— समाजले मानिसलाई उसको कर्मबाट मात्र चिन्ने हो कि उसको संवेदनाबाट पनि ?

यही प्रश्न नै प्रस्तुतिको वैचारिक केन्द्र बन्न पुगेको छ।
सरिता गिरिको अभिनय : पात्र होइन, जीवन बनेको मेनुका
नाटकको सबैभन्दा बलियो पक्षमध्ये एक हो— सरिता गिरिको अभिनय।

‘थियटरकी रानी’का रूपमा परिचित गिरिले मेनुका पात्रलाई केवल अभिनय गरेकी छैनन्, बरु पात्रको पीडा, भय, विवशता र संघर्षलाई आफ्नो शरीर र भावभङ्गिमामा आत्मसात् गरेकी छन्।

उनका आँखाले बोल्ने मौन भाषा, संवादबीच देखिने सूक्ष्म कम्पन र मञ्चीय उपस्थितिले मेनुकाको आन्तरिक संसारलाई दर्शकसम्म पुर्‍याउँछ। कतिपय क्षणमा संवादभन्दा मौनता बढी प्रभावशाली लाग्छ। त्यही मौनतामा मेनुकाको पीडा, असुरक्षा र समाजसँगको संघर्ष सुनिन्छ।

गिरिको अभिनयले नाटकको सामाजिक विषयलाई केवल भाषण वा सन्देशमा सीमित हुन दिएको छैन। पात्रको भावनात्मक गहिराइमार्फत उनले विषयलाई दर्शकको अनुभवमा बदलिदिएकी छन्।

सनसनी होइन, संवेदनाको कथा
यौनकर्मी महिलाको जीवनलाई प्रस्तुत गर्दा नाटकले सनसनी र सतही कौतूहलको बाटो रोजेको छैन। बरु उसको केन्द्रमा छ— मानिसभित्रको मानिस।

मुख्य पात्र मेनुकाको यात्रामा डर छ, बाह्य दबाब छ, बाँच्नुपर्ने विवशता छ र आफ्नो अस्तित्वको सत्य स्वीकार गर्ने कठिन संघर्ष पनि छ।

नाटकले यौनकर्मी महिलालाई न त केवल पीडितको रूपमा चित्रित गर्छ, न समाजलाई मात्र खलनायक बनाएर आफूलाई मुक्त गर्छ। पात्रहरूको जटिल मनोविज्ञान र परिस्थितिजन्य बाध्यतालाई उजागर गर्दै यसले सही र गलतको कालो–सेतो विभाजनभन्दा माथि उठ्ने प्रयास गरेको छ।

यही कारण नाटकको सामाजिक प्रभाव अझ गहिरो बन्न पुगेको देखिन्छ।

सार्त्रको दर्शन र नेपाली समाजको यथार्थ
सार्त्रको मूल कृतिको दार्शनिक धरातललाई नेपाली समाजको परिवेशसँग जोड्नु निर्देशक पवित्रा खड्काको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

विदेशी दार्शनिक सन्दर्भलाई जस्ताको तस्तै मञ्चमा उतार्नुको सट्टा नेपाली समाजका आफ्नै पूर्वाग्रह, सामाजिक संरचना र मौन पीडासँग गाँस्ने प्रयास गरिएको छ। यसले नाटकलाई केवल अनुवादित वा रूपान्तरित कथा बन्नबाट जोगाएर नेपाली सामाजिक यथार्थसँग संवाद गर्ने बनाएको छ।

निर्देशनमा विषयको गम्भीरता र प्रस्तुतिको कलात्मकतालाई सन्तुलित राख्ने प्रयास देखिन्छ। नाटकले दर्शकलाई उपदेश दिँदैन; बरु प्रश्न गर्छ। र सम्भवतः यही यसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।

अन्ततः नाटकले कसलाई प्रश्न गर्छ ?
‘एक संवेदनशील यौनकर्मी’ हेरेपछि प्रश्न केवल मेनुकामाथि रहँदैन। प्रश्न दर्शकमाथि फर्किन्छ।

हामीले बनाएको ‘सभ्य समाज’को परिभाषा कति मानवीय छ?
हामीले पेशाका आधारमा मानिसको मूल्य तोकिरहेका त छैनौँ?
र समाजले बहिष्कृत गरेका मानिसहरूको मौनताभित्र लुकेको पीडा सुन्न हामी कति तयार छौँ ?

नाटकले यी प्रश्नको सहज उत्तर दिँदैन। बरु दर्शकलाई आफ्नै पूर्वाग्रहसँग आमनेसामने गराउँछ।

त्यसैले ‘एक संवेदनशील यौनकर्मी’ एउटा नाटक मात्र होइन, समाजले लुकाउन खोजेका प्रश्नहरूको मञ्चीय ऐना हो। पवित्रा खड्काको निर्देशन, सरिता गिरिको प्रभावशाली अभिनय र सामाजिक–दार्शनिक विषयवस्तुको संयोजनले यसलाई समकालीन नेपाली रंगमञ्चमा बहस गर्नुपर्ने प्रस्तुतिका रूपमा उभ्याएको छ।
नाटक सकिएपछि पर्दा झर्छ। तर मेनुकाले उठाएका प्रश्नहरू भने पर्दासँगै झर्दैनन् ती दर्शकको मनमा लामो समयसम्म बाँकी रहन्छन्।